Dyslexie op de basisschool: signalen, diagnose en wat je kunt doen

Dyslexie is een woord dat veel ouders kennen, maar waarover ook veel onduidelijkheid bestaat. Wanneer is moeizaam lezen gewoon een fase? Wanneer is het een signaal? En wanneer spreek je echt van dyslexie? Als remedial teacher begeleid ik leerlingen met leesproblemen en werk ik nauw samen met leerkrachten en intern begeleiders om vroeg te signaleren en gericht te ondersteunen. In dit artikel leg ik uit welke signalen van dyslexie op de basisschool er zijn, hoe de diagnose werkt en wat je kunt doen als ouder of leerkracht.
Wat is dyslexie?
Dyslexie is een stoornis die wordt gekenmerkt door hardnekkige problemen bij het aanleren en het accuraat en vlot toepassen van het lezen van woorden. Het gaat daarbij niet om een gebrek aan intelligentie of inzet. Een leerling met dyslexie kan slim en gemotiveerd zijn, maar heeft ondanks gerichte oefening en begeleiding structureel moeite met het automatiseren van lezen en vaak ook van spelling.
Dyslexie komt voor bij ongeveer 10% van de leerlingen. Het is een van de meest voorkomende leerstoornissen in het basisonderwijs. Dyslexie hoeft geen belemmering te zijn voor schoolsucces, maar vraagt wel om een gerichte aanpak en vaak ook om aanpassingen in de ondersteuning.
Signalen van dyslexie op de basisschool
Signalen van dyslexie zijn niet altijd even duidelijk, zeker niet in de onderbouw. In leerjaar 3 leren alle leerlingen lezen en zijn verschillen normaal. Pas als een leerling ondanks voldoende oefening en begeleiding duidelijk achterblijft, is er reden voor extra aandacht.
Veel voorkomende signalen in de onderbouw zijn traag en spellend lezen, veel fouten bij het lezen van woorden, moeite met het onthouden van letters en klanken en langzame vooruitgang ondanks intensief oefenen.
In de bovenbouw verschuiven de signalen. Leerlingen lezen dan nog steeds traag en spellend, maken veel fouten en spellen fonetisch — ze schrijven woorden op zoals ze klinken, ook als de spelling anders is. Regels worden moeilijk onthouden en het snel ophalen van woorden kost veel moeite. Al deze moeite bij het lezen en spellen kost veel energie. Dat kan leiden tot toenemende weerstand tegen leestaken en soms tot faalangst.
Leerlingen met een hoge intelligentie compenseren soms jarenlang, waardoor dyslexie pas later opvalt.

Wanneer wordt dyslexie vastgesteld?
Een officiële dyslexiediagnose wordt pas gesteld na uitgebreid psychodiagnostisch onderzoek door een erkend deskundige, zoals een orthopedagoog of psycholoog. De school stelt zelf geen dyslexie vast en geeft geen dyslexieverklaringen af.
Dyslexie wordt zelden vroeg in de basisschool vastgesteld, omdat een leerling voldoende leesonderwijs moet hebben gehad om de hardnekkigheid van de problemen te kunnen aantonen. In de praktijk wordt dyslexie het vaakst vastgesteld in leerjaar 5 of 6, maar ook later komt regelmatig voor.
In leerjaar 3 is het lezen nog volop in ontwikkeling en zijn de criteria voor doorverwijzing nog niet van toepassing. Wel kan de school al vroeg signaleren en gerichte ondersteuning bieden.
Wat is het verschil tussen leesproblemen en dyslexie?
Niet elk leesprobleem is dyslexie. Leesproblemen kunnen ook worden veroorzaakt door onvoldoende leesonderwijs, weinig oefening thuis, taalachterstand of concentratieproblemen. Pas als er sprake is van ernstige én hardnekkige problemen die niet reageren op goede begeleiding, spreekt men van dyslexie.
Dat is ook waarom de school eerst intensief moet ondersteunen voordat doorverwijzing naar een dyslexieonderzoek mogelijk is. Die ondersteuning is geen formaliteit, maar is bedoeld om te bepalen of de problemen verbeteren met de juiste aanpak.
Hoe verloopt het traject op school?
Scholen werken met protocollen voor leesproblemen en dyslexie. Als een leerkracht signalen ziet, bespreekt hij of zij dit met de intern begeleider. Samen bekijken ze de toetsresultaten van de AVI en DMT en besluiten ze of extra ondersteuning nodig is.
Die ondersteuning verloopt in stappen. Eerst krijgt een leerling extra begeleiding binnen de klas. Als dat onvoldoende helpt, wordt de begeleiding intensiever en specifieker.
Pas als een leerling op drie opeenvolgende meetmomenten een zeer lage score behaalt op technisch lezen en de geboden ondersteuning over een langere periode onvoldoende effect heeft gehad, kan de school doorverwijzen naar een dyslexieonderzoek.

Wat is een dyslexieverklaring en wat heb je eraan?
Als uit het onderzoek blijkt dat er sprake is van dyslexie, ontvangt de leerling een dyslexieverklaring. Die verklaring beschrijft de diagnose en geeft aan welke belemmeringen de leerling ondervindt. Op basis van de verklaring kan de leerling aanspraak maken op extra tijd bij toetsen, gebruik van een computer, auditieve ondersteuning en andere faciliteiten.
Bij ernstige dyslexie kan de school doorverwijzen naar vergoede dyslexiezorg. Die vergoeding valt onder de Jeugdwet en geldt voor leerlingen in het basisonderwijs in de leeftijd van 7 tot en met 13 jaar. Is er wel sprake van dyslexie maar niet van ernstige dyslexie, dan kan een leerling wel een dyslexieverklaring krijgen en aanspraak maken op faciliteiten op school, maar wordt de behandeling niet automatisch vergoed.
Wat kun je thuis doen?
Als ouder is het belangrijkste wat je kunt doen: blijven lezen, ook als het moeizaam gaat. Kies boeken op het huidige leesniveau van het kind, zodat lezen prettig blijft. Dagelijks vijftien minuten hardop lezen heeft meer effect dan af en toe een lange sessie.
Daarnaast helpt het om het kind niet te vergelijken met anderen, maar te kijken naar de eigen vooruitgang. Een kind dat vorige week vier woorden fout las en nu drie, maakt vooruitgang. Dat verdient erkenning.
Heb je zorgen over de leesontwikkeling van een kind? Bespreek dit met de leerkracht. De leerkracht en intern begeleider kennen het kind en kunnen inschatten of er reden is voor extra aandacht.

Hoe volg je de leesontwikkeling?

De oefenboeken van 3LOK voor technisch lezen bieden gerichte oefening met AVI-teksten en DMT-woordenlijsten, per leerjaar opgebouwd van M naar E. De leestijd en het aantal fouten kunnen worden bijgehouden in de 3LOK Leerlijncheck, afgestemd op de leerlijnen voor technisch lezen. Zo is direct de score te bekijken en zie je precies waar de basis goed zit en waar nog ruimte is om te groeien.
Lees ook:
Tot slot
Dyslexie is niet iets wat een leerling overkomt omdat hij niet zijn best doet. Het is een hardnekkig leesprobleem dat vroeg signaleren, gerichte ondersteuning en de juiste begeleiding vraagt. Wie de signalen kent en weet hoe het traject werkt, kan eerder en beter helpen.
Yasmine, remedial teacher




